Miejskość, polskość, Europa

wynajdywanie_miejsckosci_500.jpg

„Miejskość” brzmi trochę jak esencja, ekstrakt, skondensowany wyciąg podstawowych właściwości miasta konstytuujących jego istotę. Precyzyjne określenie jego składu jest jednak trudne, albo i niemożliwe. Autor książki*, krakowski socjolog Paweł Kubicki, na wstępie pisze o tym tak: „Kategorię ‘miejskość’ (...) rozumieć będę jako zbiór postaw i wartości charakterystycznych dla miejskiej cywilizacji Zachodu, ukształtowany w procesie długiego trwania. Do tego zbioru zaliczam w szczególności: pluralizm, samorządność, obywatelskość, innowacyjność i refleksyjność. Te postawy i wartości mogły ukształtować się tylko dzięki dialektycznej zależności miasta i cywilizacji Zachodu”.

Miasto różni się od wsi, a życie miejskie od wiejskiego, ale czy ta odmienność w sposób oczywisty narzuca intuicję rozumienia miejskości samej w sobie? Miasto jest naocznie dostępne, widać, że składa się z dużej liczby rozmaitej skali budynków, skoncentrowanych na ograniczonym obszarze i z tego, co pomiędzy nimi – ulic, sklepów, szkół, fabryk, kościołów, uczelni wraz z potokami samochodów, pieszych, tramwajami, autobusami itd. Czy faktycznie miasto to jest TYLKO to, co widać? Czy to co widoczne wyczerpuje „naturę” miasta? Czy zatem aby MIASTO ROZUMIEĆ, wystarczy poprzestać na analizowaniu tego, co naocznie dostępne bez drążenia głębiej?

Autor w książce mierzy się wprost z pytaniem, czym jest europejskie miasto, skąd się wzięło i dzięki czemu mogło powstać w swoim szczególnym, znanym nam, kształcie. Na tle ewolucji historycznej miast na Zachodzie Europy od wczesnego średniowiecza, analizuje dzieje miast w Polsce. Najpierw dąży do wyjaśnienia, i to jest istotna wartość książki, okoliczności i powodów blisko trzystuletniej degradacji polskich miast – dopiero w XIX w. stopień urbanizacji na ziemiach polskich osiągnął stan z wieku XVI, zwanego „złotym”. Narastająca w Polsce od początku XVII w. niechęć, albo i wrogość wobec miast, mieszczaństwa i miejskiego stylu życia ma źródła historyczne, ekonomiczne, polityczne i in. – autor klarownie objaśnia jakie. I jak to się stało, że Polska u końca XIX w. i po II wojnie światowej była krajem wiejskim, bez pozytywnych wzorców życia miejskiego. Intensywna, jednostronna urbanizacja lat 50. i 60. XX w. doprowadziła do ilościowej dominacji ludności miejskiej, ale była to zdecydowanie urbanizacji bez miejskości.

Czym jest bowiem historycznie miasto, co konstytuuje miejskość? Nie jest tylko, a nawet nie przede wszystkim zabudowaną „strefą zurbanizowaną”. Najpierw jest miejscem wymiany towarów i usług, handlu, potem wiedzy, idei, dzieł. Jest miejscem spotkania, do którego dochodzi między uczestników wymiany, w tym z przybyszami z zewnątrz. Musi więc być otwarte na innych i obcych, bo bez tego wymiany nie będzie. Istotę miasta europejskiego wyraża średniowieczne hasło „Stadtluft macht frei” (miejskie powietrze czyni wolnym). Wskazywało ono na gwarancje bezpieczeństwa i wolności wewnątrz miejskich murów, które dawały schronienie przed zewnętrzną władzą – kiedyś feudalną. Na tych wartościach miasta: wolności, otwartości, tolerancji, innowacyjności wyrosła Europa nowożytna.

Kubicki pokazuje, że cywilizację Europy stworzyła właśnie miejskość, obok chrześcijaństwa. To właśnie w miastach z jednej strony zachowała się pamięć i przechował dorobek antyku, w tym prawo rzymskie i grecka filozofia. Z drugiej – to autonomiczne miasta średniowiecza były przez stulecia laboratorium, gdzie ucierały się podstawy demokratycznej samorządności. Miasta, w których mogło urosnąć mieszczaństwo niezależne od panowania feudalnego, stworzyły warunki i dały początek podstawom kapitalizmu, a ten umożliwił dynamiczny rozwój europejskiej cywilizacji, eksplodujący po rewolucji przemysłowej.

Sarmatyzm wyrażający dominującego polskiego ducha przez stulecia, w karykaturze panujący poniekąd do dzisiaj (wymarzony „dworek” pod miastem i folwark w pracy), był i jest antymiejski, więc i antyeuropejski. Sarmacka walka z „cudzoziemszczyzną” sięga XVII w. była opisywana przez Krasickiego i Fredrę. Taka tradycja polskości,, pozostaje w opozycji wobec ugruntowanej od średniowiecza, złożonej idei i praktyki wolnego miasta europejskiego. W Polsce mieszczaństwo należące do pogardzanego i dyskryminowanego „stanu trzeciego” nigdy nie było w stanie przebić się przez ekonomiczną, polityczną i kulturową dominację agresywnego sarmatyzmu, ksenofobicznego i konserwatywnego. Doprowadził on najpierw do upadku miast od przełomu XVI/XVII w., a potem i całego kraju. Miasta pogrzebał też brak sieci współpracy i brak odrębnych wzorców kulturowych mieszczaństwa, akceptującego hegemonię kulturową szlachty.

Miasta w Polsce zaczęły się podnosić po niemal 400 latach, a intensywniej, choć to rozwój mocno koślawy, po akcesji Polski do UE. To w tym okresie ostatnich dwóch dziesięcioleci można mówić o zapoczątkowaniu prób wynajdywania miejskości, które stanowią reakcją na kulturowe ubóstwo w obszarze wzorów, doświadczeń, mitów miejskich. Są one w dużym stopniu także spowodowane brakiem w szerszej skali mieszczańskiej ciągłości pokoleniowej. Ożywienie miejskie jest z różnych stron krytykowane, autor przedstawia systematykę zarzutów wobec tego, jak miasta próbowały żywiołowo gonić nowoczesność na skróty, generując często problemy większe niż te, które próbowały rozwiązywać. Zapatrzona w szlacheckie mity nowa miejska klasa średnia narzuciła politykę miejską z perspektywy przedmieść, na które uciekała do udającego dworek domu z ogrodem. Powszechna suburbanizacja jest najbardziej chyba dramatyczną patologią rozwoju miast w ciągu dwóch ostatnich dziesięcioleci.

Autor nie pominął w książce znaczenia działań ruchów miejskich na rzecz przemian w miastach, mających na celu zahamowanie negatywnych tendencji, w tym ważnych poznańskich inicjatyw – jak stowarzyszenia My-Poznaniacy i Prawo do Miasta oraz zaincjowany w Poznaniu Kongres Ruchów Miejskich.

Dla osób próbujących w historycznej perspektywie ogarnąć umysłem miasto i miejskość „po polsku”, zrozumieć miasto, to dość obszerne dzieło jest lekturą podstawową.


PAWEŁ KUBICKI
Wynajdywanie miejskości. Polska kwestia miejska z perspektywy długiego trwania.
Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków 2016, stron: 375, oprawa miękka, format: A5, cena: 48.00 zł.
ISBN: 978-83-7688-404-2
Na portalu ZW Nomos można zapoznać się ze spisem treści książki, wstępem i pierwszymi rozdziałami.


O AUTORZE

Dr hab. Paweł Kubicki - socjolog i antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego zainteresowania naukowe to socjologia i antropologia miasta, miasto w cywilizacji Zachodu, socjologia etniczności i narodu, tożsamości europejskie. Pracował w międzynarodowych zespołach badawczych, między innymi: „Ethnological Understanding of Cultural Diversity in Central European Urban Spaces", „La Place un patrimoine europée, The Square: a European Heritage", „RECON Reconstituting Democracy in Europe". Uczestnik Kongresów Ruchów Miejskich. Autor wielu publikacji poświęconych problematyce miejskiej, między innymi książki: „Miasto w sieci znaczeń. Kraków i jego tożsamości” (2010) oraz raportu „Nowi mieszczanie w nowej Polsce” (2011). Najnowsza książka której jest współautorem to „Efekt ESK. Jak konkurs na Europejską Stolicę Kultury 2016 zmienił polskie miasta” (Kraków 2017).

Kontakt

  • Lech Mergler
  • 504 636 972
  • Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.